Kvar kjem vondskapen frå – og kvifor USA ikkje lenger er eit unntak

Kvar kjem vondskapen frå – og kvifor USA ikkje lenger er eit unntak
Er mennesket i utgangspunktet godt eller vondt?
Mange amerikanarar likar å tru at dette er eit filosofisk spørsmål. Det er det ikkje. Det er eit politisk spørsmål. Og akkurat no blir det svart på – i røyndom, framfor augo våre.
I nesten åtti år levde Vesten med eit moralsk rammeverk forma av ruinane etter fascismen og verdskrigen. Demokrati, rettsstat, menneskerettar og avgrensing av makt var ikkje abstrakte ideal. Dei var overlevingsmekanismar. Dei fanst fordi ein visste kva som skjer når brutalitet blir normalisert og makt får gå utan motstand.
Denne moralske hukommelsen er no i ferd med å bleikna. Og i tomrommet er noko mørkare på veg fram.
Vondskapen kjem ikkje som eit monster. Han kjem som sjølvrettferd. Som krenking. Som trua på at somme menneske tel meir enn andre – og at reglane berre gjeld for dei svake. Han trivst når ambisjon blir kopla frå ansvar, når ego blir belønna meir enn karakter, og når råskap blir kalla styrke.
Sjå på verda i dag. Nokre menneske er ikkje berre feilande eller villfarne. Dei er drivne av vilje til dominans. Dei søkjer makt ikkje for å styra, men for å herska. Ikkje for å tena, men for å audmjuka. Dei er menneske, ja – men menneske som har valt dei mørkaste impulsane i menneskenaturen og bygd politiske rørsler rundt dei.
Mot dei står fleirtalet: vanlege menneske som ønskjer stabilitet, rettferd og fred. Menneske som vil oppdra barn, byggja lokalsamfunn og leva utan frykt. Desse menneska er ikkje svake. Dei er sjølve ryggrada i eit sivilisert samfunn. Men dei blir overdøyvde – av støy, av raseri, av medviten kaosproduksjon.
Til og med rettferda er blitt eit våpen. Ord som «fridom», «lov» og «tryggleik» blir no jamleg vridde for å legitimera undertrykking. Rettferd blir hemn. Patriotisme blir ekskludering. Orden blir lydnad.
Dette er ikkje tilfeldig.
Donald Trump er ikkje berre eit symptom. Han er ein katalysator. Prosjektet hans er verken konservativt, populistisk eller ukonvensjonelt – det er autoritært. Han har gong på gong vist at han ikkje aksepterer demokratiske grenser. Val tel berre når han vinn. Domstolar er legitime berre når dei lyder. Institusjonar finst for å tena han, ikkje grunnlova.
Når føderal makt blir brukt til å skremma delstatar, når politisk vald blir normalisert, og når væpna makt blir gjort til politisk teater, er dette ikkje «lov og orden». Det er autoritær øving.
Kall det ved sitt rette namn.
Fascismen byrjar ikkje med leirar. Han byrjar med språk. Med vegring mot å skildra røyndomen. Med påstanden om at kvar åtvaring er «overdriven», kvar alarm «hysterisk», kvar moralsk grense «for splittande».
Den største gåva Trump har fått – frå politikarar, media og borgarar – er nølinga. Redselen for å verka ytterleggåande. Trongen til å framstå rimeleg medan demokratiet blir uthola innanfrå.
Stillheit vernar ikkje demokratiet. Ho bryt det ned.
USA er ikkje immun. Ingen samfunn er det. Trua på at USA på eit vis står utanfor historia, er ikkje patriotisme – det er overmot. Demokrati kollapsar ikkje fordi folk hatar fridom. Dei kollapsar fordi folk tek fridomen for gitt.
Og verda ser på.
Også Europa lærer no ei hard lekse. Når leiarar seier at demokratiet ikkje kan overleva utan amerikansk leiarskap, sender dei eit signal om veikskap. Dei inviterer aggresjon. Dei forsterkar den farlege illusjonen om at makt alltid må koma utanfrå.
Vondskapen veks når ansvaret blir sett bort.
Det er ingenting uunngåeleg ved kvar dette fører. Men det er mykje som er føreseieleg. Autoritære krefter veks der frykt erstattar tillit, der tempo erstattar ettertanke, og der identitet erstattar felles ansvar.
Spørsmålet vi står overfor, er ikkje om mennesket er i stand til vondskap. Det veit vi alt.
Det verkelege spørsmålet er om vi framleis er i stand til mot –
til å tala klårt,
til å setja grenser,
til å forsvara demokratiet ikkje som slagord, men som moralsk plikt.
Historia spør ikkje varsamt.
Ho spør om vi kjende att augneblinken då han kom.
Og om vi handla.